Bác Hồ đến thăm lớp mẫu giáo ở phố Hàng Than (Hà Nội)
Gia đình bá hộ giàu chữ địch quốc
Cuộc hầu chuyện nhà văn Sơn Tùng trong chiều thu chạng vạng năm 2009
như muốn dài thêm mãi, ấy là khi ông kể về luật sư Hồ Đắc Điềm.
Nhà văn Sơn Tùng thong thả nhấn từng tiếng ấm áp: “Bác Hồ mời cụ Hồ Đắc
Điềm lên Phủ Chủ tịch làm việc. Bác nói: “Thưa cụ, cụ là thành viên của
gia đình bá hộ giàu chữ địch quốc, xin cụ ra chia chữ cho dân”.
Nhận lời Hồ Chủ tịch, đang làm Phó Chủ tịch UBND kiêm Chánh án TAND
thành phố Hà Nội, cụ Hồ Đắc Điềm chuyển sang làm Trưởng ban chỉ đạo xóa
mù chữ Hà Nội (sau này là Trưởng ban lãnh đạo Bổ túc Văn hóa Hà Nội) cho
đến khi nghỉ hưu.
Tám chữ "gia đình bá hộ giàu chữ địch quốc" ấy được nhà văn Sơn Tùng ân
cần cắt nghĩa chi ly: Dòng họ Hồ Đắc ở làng An Truyền, kinh đô Huế. Cụ
Khánh Mỹ quận công Hồ Đắc Trung, tước Thái tử Thiếu bảo Hiệp tá Đại học
sĩ, Thượng thư Bộ Học kiêm Bộ Hộ rồi Bộ Lễ kiêm Bộ Công, Quốc trượng (bố
vợ) của vua Khải Định có 6 người con trai thì đều là những ông nghè ta
và ông nghè Tây sáng danh.
Con trai cả - ông nghè ta là Hồ Đắc Khải làm Thượng thư Bộ Hộ triều vua
Bảo Đại. Còn lại 5 ông nghè Tây là: Tiến sĩ Luật khoa Hồ Đắc Điềm, Tiến
sĩ Y khoa Hồ Đắc Di, Tiến sĩ Địa chất Hồ Đắc Liên, Tiến sĩ Dược khoa Hồ
Đắc Ân và Tiến sĩ Điều khiển học Hồ Đắc Thứ.
Trong đó, Tiến sĩ Luật khoa Hồ Đắc Điềm từng làm đến Tổng đốc Hà Đông rồi đi theo kháng chiến.
Sinh thời, có hai người bạn vong niên được cụ Hồ Đắc Điềm thường xuyên
quan tâm và thăm hỏi nhiều nhất là nhà thơ Tân Trà (tên thật là Lê Đình
Hiên), Trưởng phòng Bổ túc Văn hóa đầu tiên của Sở GD- ĐT Hà Nội, theo
cụ đó là người giỏi về lãnh đạo. Người còn lại là nhà văn Sơn Tùng, cụ
Điềm đánh giá là can đảm và giàu nghị lực.
Hôm đó, nhà văn Sơn Tùng còn đọc nguyên một đoạn trong cuốn sách viết
về cụ Hồ Đắc Điềm: “Năm tháng qua đi, lớp trẻ ngày nay khó có thể tưởng
tượng được rằng, vào những tháng năm hào hùng nhưng cũng đầy khó khăn
gian khổ của dân tộc thuở ấy, đã từng có một Tiến sĩ Luật, từng làm việc
ở Paris, làm Chánh án Tòa Thượng thẩm, Cố vấn toàn cõi Đông Dương...
thời Pháp thuộc; Chánh án TAND thành phố Hà Nội, Phó Chủ tịch Uỷ ban
Hành chính thành phố Hà Nội, Trưởng đoàn Luật gia Việt Nam... thời Việt
Nam Dân chủ Cộng hòa, lại dám từ bỏ tất cả, đặt lợi ích của dân tộc lên
trên hết để làm một công việc hết sức bình thường, nhưng đầy chông gai
(nếu muốn làm tốt) - trong 32 năm là: vận động Bình dân học vụ... Chỉ để
hoàn thành một ước vọng giản dị là làm theo lời căn dặn của Chủ tịch Hồ
Chí Minh: Cụ là người giàu chữ, hãy san sẻ cho người còn thiếu chữ”.
Người gieo ánh sáng trí thức
Một chiều Hà Nội lãng đãng màn sương phủ mảnh trên mặt hồ Thiền Quang,
bà Hồ Thị Thể Tần, người con gái lớn của cụ Hồ Đắc Điềm kể cho tôi nghe
thêm nhiều chuyện cảm động về cha mình.
Luật sư Hồ Đắc Điềm (1899-1986)
Bên kia hồ, một doi đất nhỏ nhô ra, cụ Điềm đã hiến cho thành phố Hà
Nội xây dựng Nhà văn hóa học sinh sinh viên, làm nơi hoạt động cho thanh
niên thủ đô.
Nối tiếp công việc của nhạc phụ đang dang dở, khi làm Tổng đốc Hà Đông,
cụ Hồ Đắc Điềm đã dành nhiều thời gian và tâm huyết để chấn hưng nền
kinh tế, xã hội của tỉnh. Những công trình văn hóa đưa văn minh phương
Tây đến với người Việt Nam như nhà hát Hà Đông đều gắn bó với dấu ấn của
cụ Hồ Đắc Điềm...
Cả một đời giành được những tấm bằng danh giá nhất trong nền học vấn
phương Tây, nhưng cụ Hồ Đắc Điềm coi trọng nhất vẫn là công tác xóa mù
chữ cho nhân dân Thủ đô.
|
Luật sư Hồ Đắc Điềm (9/9/1899-3/2/1986) đỗ Cử nhân Luật
(1923), Tiến sĩ Luật (1925) tại Paris, Phó Chủ tịch UBHC Hà Nội (1954),
Trưởng đoàn Luật gia Việt Nam (1955), Ủy viên UBHC Hà Nội (1957), Trưởng
tiểu ban Bổ túc Văn hóa - HĐND Hà Nội (1971)... Huân chương Độc lập
Hạng Nhì, Huân chương Lao động Hạng Ba... |
Cụ đã gieo ánh sáng tri thức đến những người dân dân Thủ đô hơn nửa thế
kỷ trước chưa biết con chữ với bao nỗi nhọc nhằn. Học viên đủ mọi tầng
lớp (công nhân, nông dân, thợ thủ công... ở cả nội thành lẫn ngoại
thành), đủ các giới và đủ mọi lứa tuổi (thanh niên, phụ nữ, trung niên,
người cao tuổi...), đủ các ngành, các cấp (Bí thư, Chủ tịch xã, người
phụ trách các cơ quan đoàn thể...).
Thấy chị nông dân ngoại thành mừng vui vì giải được bài toán bổ túc cấp
1 cụ càng say sưa cống hiến. Trước đó ít lâu, chính chị vừa ngậm bút
vừa ứa nước mắt van nài: “Nếu bác cho cháu cày hai ba mẫu ruộng thì cháu
thấy có thể làm ngay và còn dễ dàng hơn làm bài toán nhỏ này”.
Bà Hồ Thị Thể Tần con gái cụ Hồ Đắc Điềm, xúc động nhớ lại: “Sự nghiệp cả đời cha tôi tâm huyết là Bổ túc văn hóa, xóa mù chữ”.
Trong kế hoạch Nhà nước ngày ấy, không có chỉ tiêu về xóa nạn mù chữ và
Bổ túc văn hóa, vì thế không có tính chất pháp lệnh mà chỉ là những chỉ
tiêu phấn đấu.
Sinh thời, cụ Hồ Đắc Điềm luôn căn dặn, công tác Bổ túc văn hóa phải
được người cán bộ chuyên trách coi là một công tác cách mạng và phải
được thực hiện bằng đường lối quần chúng, vận động mọi người thực hiện.
Nếu coi đó là nhiệm vụ hành chính thì sẽ thất bại.
Không dùng mệnh lệnh hành chính, cụ dùng mệnh lệnh của trái tim với một
tinh thần tự thúc đẩy mình, ngày đêm không quản mưa gió, lặn lội xuống
từng lớp học.
Trong khi các cán bộ chuyên trách không muốn cụ tuổi cao mà phải lặn
lội đêm hôm nên giấu không cho cụ biết những lớp học phải tiến hành vào
những giờ giấc thất thường. Còn cụ Hồ Đắc Điềm lại muốn phải tự thân tới
từng lớp, vừa để kiểm tra xem anh em có làm thật không, làm có tốt
không, vừa để động viên cả người học lẫn người dạy.
Tuổi ngoài 80, “di sản” còn lại của những trận đòn Tây tra tấn khiến
Anh hùng LLVTND Nguyễn Thị Chiên quên đi nhiều chuyện. Bỗng như một ánh
chớp thiên khải vụt đến, bà Chiên nhớ lại một đêm trời mưa lạnh, trong
lớp học của xóm chài ngoài bãi giữa sông Hồng những năm 1960-1970, khi
cô giáo Nguyễn Thị Chiên đang dạy xóa mù chữ thì thấy cụ Hồ Đắc Điềm đến
thăm lớp.
Cả lớp học căm căm trong giá rét mà bỗng ấm cúng hẳn lên. Tiếng chào
hỏi xôn xao mặt nước bãi giữa. Năm 1980, hồi cố lại cho con gái nghe, cụ
Hồ Đắc Điềm trầm tư: “Đối với tôi cuộc thăm lớp đó, trong đêm lạnh mà
vẫn sưởi ấm lòng tôi đến tận bây giờ”.
Còn Anh hùng LLVTND Nguyễn Thị Chiên, kể lại cho người viết bài này, bà
vẫn rưng rưng cảm động: “Tôi là người phụ nữ nông thôn, ít học, thấy
người có học vị cao như cụ Hồ Đắc Điềm không ngại tuổi tác, đêm khuya
vẫn xuống thăm lớp học xóa mù chữ thì tôi lại càng phải cố gắng dạy tốt
hơn”.
Biết tôi đang tìm tư liệu để viết về cụ Hồ Đắc Điềm, ông Nguyễn An
Chất, một trong những cộng sự của cụ đã cung cấp thêm cho tôi tư liệu về
cụ.
Sinh thời, ý nguyện lý tưởng của cụ Hồ Đắc Điềm là làm cho mỗi người
Việt Nam có trình độ để sống tốt hơn. Vì vậy, cụ say mê dành cả cuộc đời
trợ giúp những người có chí mà thiếu điều kiện để theo học đến nơi đến
chốn.
Từ ý nguyện của cụ, Quỹ Hồ Đắc Điềm ra đời. Quỹ Hồ Đắc Điềm có mục đích
trợ giúp những người nghèo cần được học, những người có khó khăn trong
việc theo đuổi chí hướng học hành.
Trong nhiều năm hoạt động, Quỹ Hồ Đắc Điềm đã mang đến cho nhiều người
thêm một chút vốn là thêm nhiều động lực để tiếp tục vươn lên trên con
đường học vấn. Điều ấy, chắc hẳn cụ Hồ Đắc Điềm cũng vui lòng mỉm cười.
